Geschiedenis

Geschiedenis

id=39_292397Marie Kleine-Gartman (1818 – 1885) was een van de oprichters van het Nederlands Toneelverbond (NTV). Rond 1865 vonden drie Amsterdamse intellectuelen, de jurist van Hall, de bankier en toneelschrijver Schimmel en Marie Kleine-Gartman, een gevierd actrice, dat er een eind moest komen aan wat zij als het verval van het Nederlandse toneel beschouwden: schmierende toneelspelers, brallende toeschouwers en veel te veel theater dat op kermisvermaak begon te lijken. Ze namen het initiatief tot oprichting van het Nederlandsch Tooneelverbond. In de jaren die volgden was het NTV een vereniging van gewicht. Ze stond aan de wieg van de Toneelschool en het Amsterdamse Toneel Gezelschap, huisbespeler van de Stadsschouwburg Amsterdam. Tot het in de tweede helft van de vorige eeuw uit de voorste linies verdween.

Het Nederlandsch Tooneelverbond anno 1865 zette zich in voor de oprichting van een toneelschool, voor een stadsgezelschap en pleitte voor een hervorming van de toneelgezelschappen, die hun artistieke beslissingen steeds maar weer ondergeschikt maakten aan commerciële belangen. Het NTV had sinds 1882 een eigen orgaan, Het Nederlandsch Tooneel kritiek en kroniek. De kwaliteit van het toneel gaat pas omhoog als ook de deskundigheid van de toeschouwer groter wordt, zo was de gedachte. De jaren erna was het NTV een vereniging met grote invloed op het Nederlandse toneelleven. De Toneelschool kwam er, evenals het Amsterdamse Toneel Gezelschap, bespeler van de Amsterdamse stadsschouwburg. Het Verbond behartigde de belangen van de toneelspelers, en legde o.a. de basis voor het latere Weduwenpensioen. De hervormingen kwamen ook, al kreeg Nederland pas na de WOII een subsidiestelsel. Het Nederlands Tooneel groeide uit tot het vakblad voor toneel.

Na de Tweede Wereldoorlog verloor het NTV langzaam zijn belang. Er kwam een subsidiestelsel, de taak van belangenbehartiging werd overgenomen door de vakbonden en de pensioenfondsen. Het NTV bleef tot 1996 eigenaar van het vakblad, dat onder verschillende namen verscheen (de laatste was Toneel Theatraal) en 117 jaargangen beleefde. Het laatste nummer verscheen in 1996.

Lees ook: “Toneel Theatraal 1872 – 1996” – Nico van Rossen

In 1996 had het Nederlands Toneelverbond opgeheven kunnen worden. Dit is niet gebeurd. De laatste hoofdredacteur van Toneel Theatraal, Sonja van der Valk, en een aantal van de bestuursleden waaronder het huidige NTV bestuurslid Elsbeth Polak, meenden het kapitaal van het NTV goed te kunnen besteden. Zij waren nauw betrokken geweest bij het reilen en zeilen van Toneel Theatraal en wisten dat jong kritisch talent bij gebrek aan financiële middelen nauwelijks de vleugels kon uitslaan. Zij constateerden ook dat er in Nederland een traditie ontbrak in het essayistische schrijven over toneel. Het ondersteunen van jong talent en de bevordering van het essayistisch schrijven werd de doelstelling van het nieuwe NTV. Als het kleine broertje onder de culturele fondsen subsidieerde het tussen 1996 en 2012 verschillende initiatieven van het eerste digitale platform Moose en Theaterschrift Lucifer, tot het Domein voor Kunstkritiek. Het ondersteunde het werk van schrijvende dramaturgen en reizende journalisten. In 2005 initieerde het bestuur de Marie Kleine-Gartman Pen.

De Van Bijleveltstichting
Ooit besloot de weduwe Pouwlina van Bijlevelt dat haar vermogen – bestaande uit boerderijen en land in de buurt van Vleuten en Haarzuilens – ten goede zou moeten komen aan kunstenaars. De Van Bijleveltstichting beheert sinds 1934 haar kapitaal. De stichting ondersteunde met een flink jaarlijks bedrag de De Rijksakademie van Beeldende Kunsten, De Maatschappij tot bevordering der Toonkunst, De Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en het Nederlands Toneelverbond. Deze vorm van financiering van het NTV werd in 2012 vervangen door een projectsubsidie ten bate van de Marie Kleine-Gartman Pen.

Marie Kleine-Gartman
In Zwolle wachtten haar op het station veertien in het wit geklede meisjes op, bestrooiden haar met bloemen en boden haar een fles erewijn. Studentenverenigingen smeekten haar van de trein naar haar pension te mogen escorteren. Bij haar afscheidstournee stroomden de zalen vol. Marie Kleine-Gartman was een ster en werd behandeld als een diva. Zij werd geboren op 31 december 1818 en stierf op 30 september 1885. Als telg uit een acteursgeslacht (haar opa was de acteur en schrijver Johannes Jelgerhuis) stond ze vanaf haar dertiende op de planken. Die verliet ze pas op haar achtenzestigste. De naam Kleine kreeg ze van haar man, de musicus Leonard Kleine. Mevrouw Kleine-Gartman was moeder van één dochter.

De eerste actrice van de Koninklijke Vereeniging Het Nederlandsch Tooneel genoot groot aanzien. Haar huis was een pleisterplaats voor toneelmensen, Amsterdamse intellectuelen en leden van de gegoede burgerij. Marie Gartman was een vrouw met een mening, erelid van Felix Meritis http://www.felix.meritis.nl en een van de drie vrouwelijke leden van de kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae. Kleine-Gartman wilde meer dan schitteren als actrice. Met de jurist Van Hall en de bankier en toneelschrijver Schimmel deelde zij de treurnis over het verval van het toneel in haar dagen. Gedrieën namen ze in 1865 het initiatief tot oprichting van het Nederlandsch Tooneelverbond. Het Verbond wist de kwaliteit het toneel aan het eind van de negentiende eeuw danig op te krikken. Op drie vlakken dienden volgens de drie initiatiefnemers en hun aanhangers het toneel te verbeteren. Ten eerste op het niveau van de spelers. Er moest dus een opleiding komen. Ten tweede pleitten zij voor een degelijke toneelkritiek die de deskundigheid van de toeschouwers moest vergroten. En ten derde werd een hervorming van de toneelgezelschappen nodig geacht. Het werd tijd, zo vond men dat zij hun commerciële belangen ondergeschikt zouden maken aan hun artistieke beslissingen. De school kwam er. In 1999 bestond de Amsterdamse Toneelschool 125 jaar. Kleine-Gartman gaf er elf jaar les. De hervormingen kwamen er. De oprichters van het Nederlands Toneelverbond zouden met plezier hebben gekeken naar het Nederlandse subsidiestelsel. Een goede toneelkritiek kwam er ook. 117 jaar was het NTV eigenaar van een toneelblad dat onder verschillende namen verscheen. Het laatste heette Toneel Theatraal.

Postuum hebben we Marie Kleine-Gartman tot beschermvrouwe verklaard. Trouw betaalt het NTV de grafrechten van haar graf op de Oosterbegraafplaats, dus hopelijk vindt ze het goed. Want Marie Kleine-Gartman – zie haar foto – was waarschijnlijk streng. Dat is natuurlijk niet de belangrijkste reden. Het NTV eert in Marie Kleine-Gartman de kunstenaar, die een kritische beschouwing als een kans ziet het theater tot grote hoogte op te stuwen. En dat wil het huidige Nederlands Toneelverbond ook.